Truyền kỳ mạn lục – Nguyễn Tự


Trong quá trình nghiên cứu chuyên đề văn xuôi tự sự trong văn học trung đại Việt Nam, chúng tôi có một số thu hoạch nhỏ xoay quanh một tác phẩm thuộc thể loại truyện ngắn: tác phẩm Truyền kỳ mạn lục sáng tác vào khoảng đầu thế kỷ XVI của tác giả Nguyễn Tự  - 阮 嶼 (căn cứ vào những cứ liệu xác đáng về tên tác giả, chúng tôi ủng hộ ý kiến của PGS.TS Nguyễn Đăng Na và các nhà nghiên cứu đồng quan điểm là phải trả lại đúng tên gọi cho tác giả, không theo thói quen lâu nay gọi tên ông là Nguyễn Dữ!). Truyền kỳ mạn lục được mệnh danh là áng “thiên cổ kỳ bút” trong truyện ngắn trung đại Việt Nam, và đây cũng là tác phẩm văn xuôi chữ Hán thu hút được sự  quan tâm của giới phê bình nghiên cứu văn học trung đại. Việc đánh giá về giá trị của tác phẩm này cũng có nhiều xu hướng khác nhau, nhiều phương pháp tiếp cận tổng thể cũng như phân tích đánh giá sâu vào một tác phẩm. Tìm hiểu một loạt các tài liệu, chúng tôi đặc biệt tâm đắc với ý kiến của tác giả Nguyễn Đăng Na về Truyền kỳ mạn lục, khẳng định giá trị độc đáo riêng biệt của tác phẩm : “Nếu Lê Thánh Tông hướng văn học vào việc phản ánh con người, lấy con người làm đối tượng và trung tâm phản ánh thì Nguyễn Tự đi xa hơn một bước: phản ánh số phận con người, chủ yếu là số phận mang tính chất bi kịch của người phụ nữ. Nhờ đó mà Nguyễn Tự đã mở đầu cho chủ nghĩa nhân văn trong văn học Việt Nam thời trung đại. Thông qua số phận các nhân vật, Nguyễn Tự đi tìm giải pháp xã hội: Con người phải sống ra sao để vươn tới hạnh phúc, để nắm bắt được hạnh phúc? Hạnh phúc tồn tại ở đâu: trên trần gian này hay miền tiên giới, cõi thiên tào hay nơi thủy cung…? Đối với người đàn ông, hạnh phúc là gì và đối với người phụ nữ, như thế nào là hạnh phúc? Nguyễn Tự đưa ra nhiều giả thiết bằng những cuộc thử nghiệm, nhưng tất cả đều bế tắc. Đó là thông điệp cuối cùng ông để lại cho người đọc…” (Truyền kỳ mạn lục dưới góc độ so sánh văn học – Con đường giải mã văn học trung đại Việt Nam, tr.216). Ý kiến ngắn gọn nhưng khá đầy đủ này đã gợi hứng và mang tính chất định hướng đúng đắn với những người đang dạy phổ thông khi  tiếp xúc với tác phẩm này. Trong phạm vi bài viết này, người viết chỉ xin nêu những suy nghĩ của bản thân một hướng tiếp cận để giảng dạy tốt hơn phần Truyền kỳ mạn lục trong trường phổ thông.

Với vai trò là “người mở đầu cho chủ nghĩa nhân văn trong văn học Việt Nam thời trung đại”, Nguyễn Tự cần được nghiên cứu một cách kỹ lưỡng và nghiêm túc. Điều bức xúc nhất hiện nay là mặc dù tên gọi của ông đã được minh chứng một cách khoa học từ hàng mấy chục năm nay nhưng thế hệ học sinh thời phân ban, cải cách vẫn phải viết tên ông là Nguyễn Dữ. Đó là một điểm bất hợp lý và thiếu khoa học. Mặc dù, ở phần chú thich sách giáo khoa đã có chú thích nhưng xem ra không mấy giáo viên dũng cảm dám thừa nhận tên gọi này, học sinh làm bài vẫn phải viết Nguyễn Dữ, do sợ bị trừ điểm vì viết sai tên tác giả (!). Khoa học đòi hỏi một sự công bằng, dũng cảm. Do vậy, cần phải có những người có thẩm quyền để điều chỉnh lại cách gọi tên tác giả  một cách kịp thời trong những năm học tới.

Vấn đề thứ hai là trong quá trình giảng dạy về Nguyễn Tự ở trường phổ thông là cách hiểu yếu tố truyền kỳ của tác phẩm. Theo sách Ngữ văn 9, tập 1 và cả sách hướng dẫn giáo viên lớp 9, tên gọi của tác phẩm Truyền kỳ mạn lục được dịch có nghĩa là “Ghi chép tản mạn những điều kỳ lạ được lưu truyền”. Bằng những luận cứ khoa học xác đáng, PGS.TS Nguyễn Đăng Na cũng đã chỉ ra đặc điểm của thể loại văn xuôi tự sự là tên gọi của thể loại thường đặt cuối tên của tác phẩm. Bởi vậy, truyền kỳ trong trường hợp này không nên hiểu là thể loại như cách giải thích hiện hành, từ đó dẫn đến cách tiếp cận tác phẩm sẽ sai lệch theo hướng nhấn mạnh vào yếu tố lạ kì đặc biệt. Như tài liệu của tác giả Nguyễn Đăng Na đã chỉ rõ: “…đứng trong cụm từ “truyền kỳ mạn lục” thì, truyền kỳ làm định ngữ, chỉ tính chất của thể mạn lục - một thể tự sự viết tự do, tùy hứng theo ý đồ sáng tác của tác giả, không bị câu thúc bởi bất kỳ một lý do gì cả” (sđd, tr.212). Điều này có ý nghĩa đối với giáo viên phổ thông, những người chuyển tải thông điệp của Nguyễn Tự đến các thế hệ học sinh, tránh những ngộ nhận khi cho rằng Nguyễn Tự chịu ảnh hưởng của tác phẩm Tiễn đăng tân thoại của Cù Hựu ở Trung Hoa, vừa có ý nghĩa định hướng đúng đắn hơn cho việc tìm hiểu vào nội dung bức thông điệp của Nguyễn Tự, “lấy con người làm đối tượng và trung tâm phản ánh”, hướng về các giá trị nhân bản.

Đi cụ thể vào nội dung tiếp cận tác phẩm của Nguyễn Tự, chúng tôi nhận thấy những nét thật thú vị khi các truyện của ông đã hết sức táo bạo khi đề cập đến những đề tài cấm kỵ của văn chương phong kiến. Trong một xu hướng văn chương hiện đại và hậu hiện đại hiện nay, người ta kêu gọi giải phóng cá nhân, tìm đến sex như là một sự giải toả những ẩn ức, dục tính được mổ xẻ một cách có phần thái quá thì chúng ta có thể tìm đến tác phẩm của Nguyễn Tự để thấy ông cha ta đề cập đến yếu tố này một cách độc đáo và nhân văn như thế nào. Nguyễn Tự đã không ngần ngại lý giải tình yêu muôn mặt đời thường gắn liền với yếu tố nhục cảm. Tất nhiên đây là một vấn đề tế nhị và dường như vẫn còn là đề tài “cấm kỵ” trong nhà trường chúng ta hiện nay, nhưng có nên chăng giáo viên cũng cần tự trang bị cho mình những kiến thức nền tảng này để có thể giải đáp những câu hỏi từ phía học sinh mà không cảm thấy lúng túng khi các em hỏi về những vấn đề “nhạy cảm” trong Truyền kỳ mạn lục. Hiện tại, ở chương trình lớp 9 chọn lọc đưa vào tác phẩm quen thuộc Chuyện người con gái Nam Xương, chương trình lớp 10 chuẩn và phân ban đều chọn tác phẩm Tản Viên phán sự lục (Chức phán sự đền Tản Viên). Đây là những tác phẩm hay trong Truyền kỳ mạn lục nhưng nhìn chung vẫn chưa thoả mãn những ai muốn hiểu một cách tương đối khái quát về tư tưởng của Nguyễn Tự trong tác phẩm. Đặt tác phẩm của Nguyễn Tự vào xu hướng thế tục hoá để nhận thấy vai trò của ông trong việc hoàn chỉnh thể loại truyện ngắn trung đại Việt Nam. Nguyễn Tự quan tâm đặc biệt đến số phận của người phụ nữ với những bất hạnh, bi kịch điển hình cho những đau khổ của con người thời trung đại.Những bất hạnh, bi kịch của con người được đề cập trong tác phẩm không chỉ gói gọn trong câu chuyện của Vũ Nương với Trương Sinh (Chuyện người con gái Nam Xương) mà còn là những bi kịch của tình yêu bị ngăn cấm, của duyên phận hẩm hiu, của thói đời đen bạc…Có đề cập một cách khái quát thì mới có thể phản ánh tư tưởng nhân đạo của Nguyễn Tự một cách đúng đắn. Do vậy, nên chăng có một sự khái quát về xu hướng thế tục hoá trong văn xuôi tự sự trung đại và vai trò của Nguyễn Tự trong phạm vi số tiết cho phép của chương trình văn học phổ thông. Những điểm nổi bật nhất có thể tiếp thu để làm sáng tỏ ý nghĩa, giá trị của Truyền kỳ mạn lục có thể cô đúc từ những phân tích các truyện cụ thể của tác phẩm trong giáo trình cao đẳng, đại học, bảo đảm được sự liên thông giữa các cấp học. Đánh giá một cách khái quát về nội dung hiện thực được phản chiếu trong các tác phẩm, mối quan hệ giữa yếu tố hiện thực và yếu tố truyền kỳ trong tác phẩm, để tìm ra cốt lõi của những câu chuyện.

Ngoài những truyện đề cao phẩm hạnh của người phụ nữ trong tác phẩm như Người nghĩa phụ ở Khoái Châu, Chuyện nàng Thúy Tiêu, Chuyện nàng Lệ Nương cùng một cảm hứng như Chuyện người con gái Nam Xương,  người viết xin trình bày những cảm nhận xung quanh một số truyện đặc sắc của Truyền kỳ mạn lục xoay quanh số phận của người phụ nữ, trong đề tài tình yêu tự do, nhằm góp phần minh hoạ một phương diện tư tưởng của Nguyễn Tự trong Truyền kỳ mạn lục. Nguyễn Tự đã nhận ra ở những người phụ nữ sống đạo đức tử tế những nỗi bất hạnh tột cùng, khi phẩm giá của họ không được đền đáp mà lại bị vùi dập khinh khi, hầu như ai cũng phải tìm đến một cái chết oan uổng, một thực tế phũ phàng. Bởi vậy, ông đã có một góc nhìn khác vào những người phụ nữ vượt lên sự cương toả của lễ giáo, tìm đến tình yêu tự do. Ông đã không ngần ngại miêu tả tình yêu với tất cả sự mê đắm của những nho sinh với ma nữ, lật tung những giá trị đạo đức khi để cho các nhân vật sống với con người bản năng của mình. Tình yêu trong các câu chuyện được dựng nên với một ranh giới ảo và thật hết sức mong manh, mộng mà thực, thực mà mộng, tạo nên một sức hấp dẫn riêng. Cũng như bao mối tình nam nữ, các nhân vật cũng trải qua đầy đủ mọi cảm giác khi bước chân vào thế giới luyến ái. Truyện Cây gạo là một truyện hết sức táo bạo kể về mối tình của Nhị Khanh và Trình Trung Ngộ, đắm chìm trong bể dục, đời sống hoan lạc ân ái. Một câu chuyện có thể nói đã đưa ra một triết lý hiện sinh như sự phản kháng lại mọi qui tắc lễ giáo đương thời: Nhị Khanh hiện ra là một trang “giai nhân tuyệt sắc”, mang một “mối tình u uất trong lòng”. Nàng nói với Trung Ngộ những lời hết sức táo bạo trong lần gặp gỡ đầu tiên: “Người ta sinh ở đời, cốt được thỏa chí, chứ văn chương thời có làm gì, chẳng qua rồi cũng nắm đất vàng là hết chuyện. Đời trước những người hay chữ như Ban Cơ, Sái Nữ (7) nay còn gì nữa đâu. Sao bằng ngay trước mắt, tìm thú vui say, để khỏi phụ mất một thời xuân tươi tốt. ”. Tất nhiên, mối tình Người – Ma mang màu sắc vô luân ngược đạo lý xã hội này phải bị ngăn cản quyết liệt. Thế nhưng khát vọng tự do yêu đương bị cấm cản đã tạo thành phản ứng quyết liệt của đôi tình nhân ma này. Mọi sự phản ứng ấy bắt đầu đến khi Trung Ngộ hoá thành ma, họ đã thành đôi yêu quái trong mắt mọi người, một đôi ma “dắt tay nhau đi đôi, khi khóc, khi hát”. Bi kịch trong thời đại ấy chính là ở chỗ không cho con người được tự do yêu đương, nên cả khi đôi tình nhân này đã hoá ma thì họ cũng bị truy cùng diệt tận, “đào mả phá quan tài”, nhập vào cây gạo thì bị đạo nhân tiêu diệt, huy động cả sáu bảy trăm đầu trâu áp giải đi. Tội lỗi của họ chỉ là yêu nhau, bất chấp mọi sự cấm cản. Có thể thấy trong lời bình, tác giả không một lời phê phán cá nhân Nhị Khanh, còn Trình Trung Ngộ chỉ có một lời bình là hạng “thất phu đa dục”,  “không đáng trách”.

Chuyện tình trong Chuyện kỳ ngộ ở trại Tây còn táo bạo hơn khi đưa ra mối tình tay ba, miêu tả say sưa cảnh tự do luyến ái giữa Hà Nhân với Liễu Nhu, Đào Hồng. Tình cảm ấy không chỉ là sự say mê giữa giai nhân tài tử mà còn là một thách thức với xã hội khi tình dục được thăng hoa trong cảm xúc văn chương, thành những bài thơ miêu tả cảnh ân ái táo bạo. Phải chăng từ cảm hứng này mà sau này Hồ Xuân Hương và Nguyễn Du mới có sự kế thừa. Chính Nguyễn Tự là “cha đẻ của dòng thơ sexy Việt Nam” (Giáo trình Văn học trung đại Việt Nam, t.2, NXBĐHSP, 2007, tr.51). Qua đó, cũng bày tỏ được khát vọng trần thế vượt ra những ngăn cấm khắc nghiệt của xã hội đương thời, dẫu cho những con đường tìm kiếm hạnh phúc mà Nguyễn Tự vạch ra cuối cùng đều bế tắc, thế nhưng cũng phần nào phản ánh tâm lý con người trong thời đại muốn phá tung những rào cản cấm đoán vô lý.

Không chỉ miêu tả những mối tình của người phàm, Nguyễn Tự còn chỉ ra cho chúng ta những tình duyên hết sức éo le. Một nhà sư hiệu Vô Kỷ mà cũng mắc lưới tình với nàng Hàn Than, vì “Cõi dục đã gần, máy thiền dễ chạm,(…). Hai người đã yêu nhau, mê đắm say sưa, chẳng khác nào con bướm gặp xuân, trận mưa cửu hạn, chẳng còn để ý gì đến kinh kệ nữa” (Nghiệp oan của Đào Thị), tiên nữ Giáng Hương cũng lụy tình với kẻ phàm trần Từ Thức, cũng vì “bảy tình chưa sạch, trăm cảm dễ sinh, hình ở phủ tía nhưng lụy vướng duyên trần, thân ở đền quỳnh mà lòng theo cõi dục” (Từ Thức lấy vợ tiên). Những câu chuyện tình thắm thiết ấy có khi phải trả giá như một nghiệp chướng khó thoát, bản thân Nguyễn Tự cũng phải đứng từ phía luân lý xã hội mà để nhân vật của mình phải gánh chịu hậu quả từ lòng dục vượt những giới hạn đạo lý: Hàn Than và Vô Kỷ không thể có niềm vui hạnh phúc vì đứa con chính là oan nghiệt, Giáng Hương và Từ Thức phải vĩnh biệt nhau vì sự khác biệt tiên phàm, cõi tiên không dung nạp tấm lòng trần thế.

Trong 11 truyện viết về những thân phận phụ nữ, tác giả cũng thể hiện khá rõ lập trường đạo đức Khổng Mạnh của mình. Nhưng bên cạnh đó, ông cũng gửi vào trong từng câu chuyện tấm lòng thương cảm của con người với con người. Những chuyện phong tình bị lên án bởi những giáo điều, những quan niệm xã hội, bởi thế những oan khổ trong kiếp đàn bà vẫn không ngừng đeo đuổi họ cho đến chết. Mượn yếu tố truyền kỳ, nhà văn muốn an ủi cho những số phận bất hạnh. Nếu như hiện thực là ly biệt, là mất mát, đổ vỡ, là sự oan ức thiệt thòi, là sự ruồng rẫy rẻ khinh thì yếu tố truyền kỳ đem lại khoảnh khắc châu về Hợp Phố, sum họp đoàn viên, giải oan, bất tử hoá nhân vật… Tuy nhiên cũng cần thấy rằng bản thân nhà văn cũng không thể tìm lời giải đáp cho nhân vật rằng đâu là hạnh phúc thật sự của con người. Những cảm nhận về một thời đại loạn ly hiện hình trong từng số phận phụ nữ, đàng sau bức màn huyền ảo là nỗi đau nhân sinh phản chiếu niềm thương cảm của nhà văn.

Hiểu Nguyễn Tự và tinh thần cơ bản của Truyền kỳ mạn lục, chúng ta có thể tìm thấy một hướng khai thác vào vẻ đẹp của tinh thần nhân bản thế kỷ XVI, một tiền đề cho sự nở rộ của trào lưu nhân đạo chủ nghĩa trong sáng tác ở các giai đoạn sau. Sự tổng hoà các xu hướng dân gian, xu hướng lịch sử và xu hướng thế tục đã khiến cho những câu chuyện của Nguyễn Tự thật sự có một diện mạo riêng, đạt đến chuẩn mực của truyện ngắn trung đại Việt Nam. Những giá trị hiện thực và giá trị nhân đạo ẩn sau lớp vỏ truyền kỳ cần được tiếp nhận một cách đúng đắn để hiểu rõ thời đại của Nguyễn Tự, khám phá những uẩn khúc những chiều sâu tâm hồn con người thời trung đại. Ngoài ra, cũng từ cái mốc Truyền kỳ mạn lục, chúng ta cũng có thể thấy được những sáng tạo mang đậm dấu ấn tác giả, sự tiếp thu có chọn lọc tinh thần văn chương thời đại trước, mối quan hệ với văn chương khu vực và ảnh hưởng của Nguyễn Tự đối với văn học giai đoạn sau này. Từ đó, trong việc giảng dạy, hướng dẫn đọc thêm cho học sinh, chúng ta sẽ chọn lọc được những truyện có tính giáo dục cao, có giá trị thẩm mỹ, giúp các em hiểu sâu hơn vẻ đẹp của tác phẩm nói riêng và của văn xuôi trung đại nói chung./.

Hà Nội, tháng 1 năm 2008

TRẦN HÀ NAM

7 comments on “Truyền kỳ mạn lục – Nguyễn Tự

  1. Anh ơi, em là học trò thầy Trần Nho Thìn ở KHXH&NV – ĐHQGHN. Thầy có nói là anh Nam làm luận án ở nước ngoài và có phần liên quan đến Truyền kỳ mạn lục. Em đang làm luận văn thạc sĩ: “Người phụ nữ trong Truyền kỳ mạn lục nhìn từ quan điểm giới” nên rất muốn anh share cho luận áncủa anh để tham khảo. Mong anh giúp đỡ. Em cảm ơn anh nhiều ạ.

  2. Gửi bạn Trần Nhung!
    Thật ngại quá, mình là học trò của thầy Nguyễn Đăng Na, làm Luận văn th.s về VHTĐ tại Sư phạm Hà Nội thôi. Chắc bạn nhầm với anh Nam nào khác rồi! Dẫu sao cũng rất vui khi bạn vào thăm trang blog của mình!

  3. Em đang là sv năm 1 của đh sư phạm hà Nội khoa Văn a ạ. E rất muốn thử sức làm nghiên cứu khoa học, nhưng e chưa biết cách, cũng như chưa có kinh nghiệm gì, nếu a có thời gian, hi vọng a có thể cho em học hỏi kinh nghiệm a nhé!:)

  4. gửi anh Trần Hà Nam:
    Tôi cũng là học trò của thầy Na, bên mảng Hán Nôm. Mặc dù chưa được gặp anh, nhưng đã từng đọc bài của anh, và hiện nay cũng ngẫu nhiên được đọc bài trên. (Chắc đây là đoạn văn trong Luận văn của anh!!!).
    Thầy Na là một trong những người nghiên cứu khá sâu các tác phẩm văn học Trung đại! Nếu thầy Na nói là Nguyễn Tự-thay cho Nguyễn Dữ, thì điều đó ắt hẳn có cơ sở! Tuy nhiên, theo như tôi được học và được biết thì từ 嶼 : âm “dữ”. Còn nếu âm “Tự” thì phải là từ này: 鱮.
    Tôi có thể chưa nắm được hết âm đọc của các từ này, cho nên cũng kính mong anh giúp chỉ cho tôi cách để đọc âm Tự của từ chữ 嶼 là căn cứ vào cuốn sách, hay từ điển nào vậy ạ? (Từ Nguyên, Từ Hải, Khang Hy, Thiết vận, Quảng vận, Bội văn vận phủ…. hay cuốn sách khác ạ!) Kính mong anh hồi âm, và đây cũng chỉ là một thiển ý do tò mò của tôi, nếu có gì không phải mong anh khả thứ!
    kính anh
    Th.S Võ Vinh Quang

  5. Bạn có thể đọc kĩ bài viết của thầy Nguyễn Đăng Na trong cuốn “Con đường giải mã tác phẩm VHTĐ Việt Nam”, trong đó có nói rõ về các nguyên tắc đọc âm tên tác giả. Bài viết này là một bài tập nhỏ trong quá trình học chuyên đề, còn tôi làm LV về vở Trầm Hương Các của Đào Tấn – có trong Thư viện trường ĐHSP Hà Nội. Thân!

  6. Cám ơn anh! Tôi đã đọc CĐGMVHTĐVN của Thầy Na, Đó cũng là một ý kiến rất hay, nhưng sẽ phải cần thời gian và sự luận bàn rốt ráo của các học giả để trả về với thực chất tên gọi của tác giả Truyền Kỳ mạn lục (Vì lâu nay chúng ta đều đọc là “Dữ”.) một lần nữa chân thành cám ơn lời góp ý của anh! thân ái!

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s